Sheria za SMS za jumla Kenya: idhini, kujiondoa na adhabu
Seti tatu za sheria huongoza SMS za jumla nchini Kenya: Sheria ya Ulinzi wa Data, 2019 (Data Protection Act), kanuni na miongozo ya Mamlaka ya Mawasiliano (CA), na sheria za mitandao zenyewe kuhusu sender ID. Hiki ndicho kila moja inachotaka, kwa lugha rahisi.
Jibu fupi
Unaweza kutuma SMS za jumla nchini Kenya kwa watu waliokubali kuzipokea. Jumbe za matangazo lazima ziwe kwa waliokubali (opt-in) na lazima ziwape watu njia rahisi na ya bure ya kusitisha. Jumbe za huduma kwa wateja wako, kama vikumbusho vya karo au arifa za miadi, ni sehemu ya uhusiano uliopo lakini bado zinapaswa kuheshimu ombi la kusitisha.
Pia unahitaji sender ID iliyosajiliwa, na kwenye Safaricom jumbe za matangazo na za huduma huenda kwenye sender ID tofauti.
Inasaidia kugawa jumbe zako katika makundi mawili. Jumbe za huduma (transactional) huwaeleza wateja waliopo kuhusu akaunti au miadi yao wenyewe: salio la karo, rejesho la mkopo, uthibitisho wa malipo, usafirishaji. Jumbe za matangazo (promotional) hujaribu kuuza kitu: ofa, bidhaa mpya, tukio. Sheria kali zaidi zinahusu matangazo, na huko ndiko malalamiko mengi yanakotoka.
Sheria ya Ulinzi wa Data, 2019 (Data Protection Act)
Namba za simu na majina ni data binafsi. Sheria ya Ulinzi wa Data inaweka sheria kuu za kuzitumia katika SMS.
- Kifungu cha 37: huwezi kutumia data binafsi kwa madhumuni ya kibiashara isipokuwa una idhini ya wazi ya mhusika, au umeruhusiwa na sheria na ulimweleza ulipoikusanya.
- Kifungu cha 36: watu wana haki ya kupinga uchakataji wa data yao.
- Kifungu cha 63: ODPC inaweza kutoza adhabu ya hadi KES milioni 5 au, kwa biashara, hadi 1% ya mapato ya mwaka uliotangulia, kiasi kilicho chini kati ya hivyo viwili.
- Kifungu cha 65: mtu anayepata madhara kwa sababu ya ukiukaji ana haki ya kulipwa fidia. Malalamiko mengi ya SMS hadi sasa yameishia kwa amri za fidia.
Kanuni za Ulinzi wa Data (Data Protection (General) Regulations, 2021) zinaongeza maelezo kuhusu matangazo ya moja kwa moja: njia ya kujiondoa lazima iwe ya bure, wazi na rahisi, na kujibu kwa neno moja kama STOP ni njia inayokubalika ya kujiondoa.
Kanuni za CA za Kulinda Watumiaji
Kanuni za Kenya Information and Communications (Consumer Protection) Regulations, 2010 zinashughulikia mawasiliano yasiyoombwa katika kanuni ya 17. Kanuni ya 17(4) inasema: "All automated direct-marketing schemes to be used in Kenya shall be based on an opt-in principle" (mipango yote ya matangazo ya moja kwa moja ya kiotomatiki itakayotumika Kenya itategemea kanuni ya kukubali kwanza).
Kanuni ya 17(3) inaruhusu kutangaza bidhaa zinazofanana kwa wateja waliopo, mradi wanapewa njia ya bure na rahisi ya kujiondoa maelezo yao yanapokusanywa na katika kila ujumbe. Sehemu za kanuni ya 17 zinahusu barua pepe hasa; kanuni ya opt-in katika 17(4) imeandikwa kwa mipango yote ya matangazo ya moja kwa moja ya kiotomatiki.
Makosa chini ya kanuni hizi yanaadhibiwa kwa faini ya hadi KES 300,000, kifungo cha hadi miaka mitatu, au vyote viwili.
Miongozo ya CA kuhusu short code na SMS za bei ya juu
Miongozo ya CA kuhusu short code (namba fupi) na namba za bei ya juu (premium-rate) inahusu huduma ambazo watu hutuma ujumbe au kulipia maudhui. Pia inaweka kiwango cha jumla kwa maudhui ya SMS:
- Watoa huduma lazima wahakikishe hakuna maudhui yasiyoidhinishwa au yasiyoombwa yanayotumwa kwa watumiaji, kwa matangazo au kwa lengo lingine lolote. Ukiukaji unaoendelea unaweza kusababisha short code kunyang'anywa.
- Watumiaji lazima waweze kujiondoa kwenye kila huduma kwa urahisi na kando.
- Utaratibu wa kujiondoa na gharama zote lazima viwekwe wazi kabla mtu hajajiunga.
- Watoa huduma lazima wahifadhi kumbukumbu za jumbe zilizotumwa na kupokelewa kwa angalau miezi sita.
CA pia ina miongozo tofauti kuhusu SMS za jumla za kisiasa, inayohusu mitandao na watoa maudhui wakati wa kampeni.
ODPC imeamuru nini
Ofisi ya Kamishna wa Ulinzi wa Data (ODPC) imeamua malalamiko kadhaa kuhusu jumbe za matangazo zisizoombwa. Hizi zilikuwa amri za fidia kwa watu waliolalamika, si faini.
- Kila kesi ilianza na mtu mmoja kulalamika. Huhitaji kutuma mamilioni ya jumbe ili uwe hatarini.
- Kutangaza kwa watu ambao hawakuwahi kukubali ndilo lilikuwa jambo la kawaida, hasa matangazo ya mikopo.
- Kupuuza ombi la kusitisha, au la kufuta data, kulizidisha hali.
- Njia wazi ya kujiondoa kwenye kila tangazo, inayoheshimiwa haraka, ndiyo kinga rahisi zaidi.
| Malalamiko | Kilichotokea | Uamuzi |
|---|---|---|
| Platinum Credit, Complaint No. 1951 of 2024 | SMS na simu za kutangaza mikopo zilizotumwa bila idhini | Iliamriwa kulipa fidia ya KES 400,000; notisi ya utekelezaji (enforcement notice) ilitolewa |
| Goodtimes Africa, Complaint No. 762 of 2024 | Hakuna njia ya kujiondoa, pingamizi lilipuuzwa na data haikufutwa | Iliamriwa kulipa fidia ya KES 700,000 |
| Ceres Tech (Rocketpesa), Complaints 1994, 1998 and 2298 of 2023 | Jumbe na simu zisizoombwa, bila idhini na bila njia ya kujiondoa | Iliamriwa kulipa jumla ya KES milioni 2.6 kwa walalamikaji watatu |
Kujiondoa: STOP na *456*9*5# ya Safaricom
Kila SMS ya tangazo inapaswa kuwaeleza watu jinsi ya kusitisha. Kwa kuwa hakuna anayeweza kujibu sender ID ya herufi, toa njia nyingine, kama "Kujiondoa: WhatsApp STOP kwa 07XX XXX XXX", na uwaondoe wateja hao kabla ya kampeni yako ijayo.
Wateja wa Safaricom pia wanaweza kuzuia SMS za matangazo wenyewe. Mnamo Machi 2021 Safaricom ilizindua msimbo wa bure *456*9*5#, unaomwezesha mteja kusitisha jumbe za matangazo kutoka kwa watumaji wote au kutoka kwa mtumaji mmoja. Namba za menyu huenda zimebadilika tangu hapo; *456# ndiyo mahali pa kuanzia. Jumbe za matangazo kwa wateja waliojiondoa kwa ujumla hazifikishwi.
- Mtu akilalamika, acha kumtumia jumbe mara moja na umweke kama aliyejiondoa.
- Jibu kwa heshima, eleza ulikopata namba yake, na uthibitishe kwamba hatawasiliana naye tena.
- Akiomba, mweleze data unayoshikilia kumhusu, na uifute usipokuwa na sababu ya kuiweka.
- Tafuta jinsi alivyoingia kwenye orodha, na urekebishe fomu au utaratibu uliosababisha hilo.
Katika chat.or.ke, wateja wanaotuma STOP kwa laini yako ya WhatsApp au SMS wanawekwa kama waliojiondoa na kurukwa katika kila kampeni ijayo ya SMS na WhatsApp.
Sheria za mitandao kuhusu sender ID
- Sender ID husajiliwa na kila mtandao kupitia mtoa huduma mwenye leseni, na kwenye Safaricom na mtoa huduma mmoja tu kwa wakati mmoja.
- Kwenye Safaricom, jumbe za matangazo na za huduma zinahitaji sender ID tofauti.
- Jina lazima lihusiane na biashara, bidhaa au chapa yako; majina ya jumla na ya kupotosha hukataliwa.
- Watumaji wa michezo ya kubahatisha na bahati nasibu wanahitaji leseni ya BCLB. Watumaji wa kisiasa wanahitaji fomu ya ziada.
Oktoba 2026: arifa za dharura zinamfikia kila mtu
Tarehe 1 Oktoba 2026 CA iliagiza Safaricom, Airtel, Telkom na Jamii kufikisha SMS za serikali za dharura na tahadhari ya mapema, zikiwemo za National Early Warning System na short code 1590, kwa wateja wote, hata waliojiondoa kwenye jumbe za matangazo. Agizo hili linahusu arifa rasmi tu. SMS za jumla za kibiashara bado lazima ziheshimu waliojiondoa.
Orodha ya kuzingatia sheria za SMS za jumla
- Kusanya idhini unapokusanya namba, na urekodi ilitolewa lini na vipi.
- Tuma matangazo tu kwa watu waliokubali (opt-in); kamwe usinunue wala kuazima orodha.
- Tumia sender ID iliyosajiliwa, yenye sender ID tofauti kwa matangazo na jumbe za huduma kwenye Safaricom.
- Weka njia ya bure na rahisi ya kujiondoa kwenye kila SMS ya tangazo.
- Waondoe waliojiondoa kabla ya kila kampeni, kwenye SMS na WhatsApp.
- Usiweke maelezo nyeti, kama taarifa za afya, kwenye SMS.
- Tuma katika saa za mchana zinazofaa.
- Punguza idadi ya watu kwenye timu yako wanaoweza kupakua orodha za wateja.
- Jibu haraka mtu anapouliza data unayoshikilia kumhusu au anapoomba ifutwe.
Mwongozo huu ni taarifa ya jumla, si ushauri wa kisheria. Kwa ushauri kuhusu hali yako, ongea na wakili au wasiliana na ODPC.